Print E-mail

Gdyby w odniesieniu do wszelkich nauk zastosowa rygorystyczne podejcie Karla Poppera, wiele z nich stracioby racj bytu. Rwnie rozwaania o ewolucji straciyby jakikolwiek sens, jest to bowiem nauka, ktrej twierdze nie da si sfalsyfikowa. W rozumieniu Poppera teorii ewolucji w ogle nie mona traktowa jako nauki. Prawdopodobnie wanie brak moliwoci sfalsyfikowania wielu hipotez ewolucyjnych powoduje, e niektre z nich wywouj gorce debaty. Ich ogie zamienia w popi niektre z tez, inne po jego wyganiciu trwaj niewzruszenie, lub staj si jeszcze silniejszymi. Moliwo uczestniczenia w tych dysputach, to jeden z powodw, dla ktrego ludzi fascynuje odkrywanie ewolucyjnej przeszoci naszego gatunku. Szukanie brakujcych ogniw, odkrywanie kolejnych ladw naszych przodkw jest zajciem fascynujcym i dajcym odczucie kontaktu z tajemnic, a ponadto pozostawia ogromny margines dla naszej wyobrani i fantazji. Niewtpliwie Pochodzenie kobiety jest ksik, ktra zostaa napisana wanie po to, by wywoa kolejn debat na temat naszego pochodzenia. Zaskakuje wyobrani i rozmachem, ale rwnie agresywnoci.

W czasie, kiedy ksika ukazaa si, budzia spore kontrowersje. Kontrowersje dwojakiej natury, bowiem autorka, piszc t ksik realizowaa dwa gwne cele. Pierwszym z nich by atak na ewolucjonistw, ktrzy dzieje czowieka zinterpretowali wycznie z mskiego punktu widzenia. Szczeglnie duo uwagi, skdind susznie, powicia ona koncepcjom, ukazujcym myliwego i jego zdolnoci przystosowawcze jako gwny napd w procesie ewolucji czowieka. Uyem sowa atak, a nie np. krytyka, bowiem styl, w jakim autorka obnaa bdy, jest bardzo emocjonalny, a miejscami nawet ociera si o demagogi. Drugim celem autorki bya popularyzacja idei wodnego pochodzenia czowieka.

Nie wiem, na ile udaa si jej realizacja pierwszego celu i na ile jej argumenty z 1972 roku wpyny na zmian mylenia wczesnych badaczy ewolucji. Dzisiejszy obraz ewolucji jest mocno odmienny, rwnie w kwestii przeceniania mskiej roli w procesie ewolucji, od tego jaki dominowa na pocztku lat 70-tych XX wieku. By moe historycy zajmujcy si ledzeniem rozwoju idei ewolucji mogliby na ten temat powiedzie wicej. Myl, e majc do czynienia z t warstw ksiki naley traktowa j rwnie jako ciekaw pozycj w bogatej historii myli feministycznej.

Ocena powodzenia w realizacji celu drugiego jest do trudna, jakie bowiem przyj kryterium? Stajemy tutaj przed pytaniem w rodzaju takich, jak to, czy szklanka jest do poowy pena, czy do poowy pusta? Koncepcja wodnego pochodzenia czowieka nie jest koncepcj powszechnie znan, nie naucza si jej w szkoach, nie ma dla niej miejsca w popularnych podrcznikach ewolucji. Gdyby tak spojrze na sprawy, naleaoby uzna klsk autorki. Szklanka jest do poowy pusta. Ja sam daleki jestem jednak od takiego widzenia stanu rzeczy. Hipoteza wodnej mapy jest obecna w myli ewolucyjnej, pisze o niej znany w Polsce biolog i popularyzator nauki - Desmond Morris, wspominaj o niej te inni autorzy, tacy, jak np. Robert Foley. Myl, e to wyczna zasuga Elaine Morgan i to ona spowodowaa, e szklanka jest do poowy pena.

Dlaczego jest to jednak, mimo wszystko, poowa szklanki? Gwn przyczyn takiego stanu rzeczy jest powszechnie znane wrd naukowcw zjawisko ?oporu przed odkryciami? (resistance to scientific discovery). Dla przykadu, w XVIII w. naukowcy wymiewali hipotez mwic o tym, e meteoryty s pochodzenia pozaziemskiego. Kiedy dwjka profesorw z Yale omielia si odej od konwencjonalnej opinii, i wygosili pogld o pozaziemskim jego pochodzeniu, gdy meteor spad w Feston w Connecticut, Thomas Jefferson namiewa si: ?atwiej jest uwierzy, e dwch jankeskich profesorkw kamie, ni e z nieba spad kamie.? Czasami, jak w tym przypadku, badania naukowe zamykaj usta krytykom. Czasami jednak analiza naukowa odsya szalone idee na ten sam mietnik, na ktrym znajdziemy perpetuum mobile, podre w czasie i cudowne wyleczenie raka. Oddzielenie rzeczywistoci od fantazji umoliwia wycznie naukowa postawa otwartego sceptycyzmu i poddawanie twierdze prbom. W przypadku hipotezy wodnej mapy mamy do czynienia z powan, bo rzetelnie uargumentowan i wietnie wpisujc si w istniejce luki koncepcj. Jej akceptacja, lub choby tylko powane traktowanie wymaga jednak sporej wyobrani, a tej niestety czsto brakuje naukowcom, co bywa przyczyn ich wyranego oporu. Ten opr jest wyjtkowo dugi, bowiem jego pocztek mona umiejscowi ju w czasach Anaksymandra z Miletu (ok. 610-546 p.n.e.), ktry jako pierwszy postawi hipotez, e zwierzta ldowe wywodz si od zwierzt yjcych w rodowisku wodnym i ktr to tez wczeni myliciele zupenie zignorowali. Wspczesn wersj tej teorii zaproponowa Max Westenhofer w pracy Der Eigenweg des Menschen, opublikowanej w 1942 r., a biolog Alister Hardy w 1960 r. przedstawi j w rodowisku naukowym.

rda tego oporu czasami bywaj racjonalne, cho w przypadku hipotezy mapy wodnej przewaaj irracjonalne. Wrd tych ostatnich czsto wskazuje si na fakt, e autorka ksiek nie jest z wyksztacenia biologiem, lecz skoczya studia w zakresie literatury angielskiej, jak gdyby ten fakt odbiera prawo do uczestniczenia w debatach zarezerwowanych dla biologw! Jednoczenie pomija si milczeniem fakt, e sir Alister Hardy, twrca koncepcji jest biologiem i to biologiem uznanym, a Elaine Morgan przyja na siebie yciowe posannictwo uczynienia jego koncepcji znan i popularn.

Powodw oporu jest duo wicej. Koncepcje takie, jak ta, zaproponowana przez Hardy?ego s dla naukowcw bardzo niewygodne. Akceptujc j, cz z nich musiaaby przyzna, e ich dotychczasowa praca i przekonania, a czasami jest to praca caego ycia, s niewiele warte, bowiem powicili je udowadnianiu bdnej hipotezy. Trzeba niezwykej odwagi, aby skonfrontowa si z tak prawd. Trzeba jeszcze wikszej odwagi, aby przyzna, e podrczniki, z ktrych nauczalimy nasze dzieci i studentw zawieray powane bdy. Nie chc przez to powiedzie, e koncepcj wodnego pochodzenia czowieka powinnimy potraktowa jako obowizujc wersj wydarze. Jest ona cay czas hipotez, tak jak hipoteza sawannowa, czy wiele innych. Chc jednak podkreli, e powinnimy potraktowa j powanie i rwnowanie z innymi.

Myl, e cz winy za zbudowanie oporu przeciwko hipotezie wodnego pochodzenia czowieka ponosi rwnie sama autorka. Jak cz? Czy znowu poow? Nie wiem. Wiem jednak, e ksice zaszkodzio poczenie owych dwch wczeniej wspomnianych celw. Dla mnie jako czytelnika zainteresowanego ewolucj, stawianie dylematu, czy bardziej mczyni, czy kobiety przyczynili si do rozwoju gatunku czowieka, jest cakowicie niepoprawne. W gatunku Homo sapiens sapiens osobniki eskie i mskie wystpuj przewanie w rwnowadze. I tak prawdopodobnie byo zawsze z wyjtkiem okresw nastpujcych tu po wielkich wojnach, kiedy kobiety przez krtki okres dominuj liczebnie. Oczywistym jest, e w ewolucji gatunku bior udzia wszystkie osobniki, nawet trutnie, stworzone na pierwszy rzut oka wycznie po to, by suy innym. Innym problemem jest pryzmat, przez ktry spogldaj twrcy koncepcji. Trudno nie zgodzi si z autork, e spora cz wczesnych koncepcji bya zdominowana przez mczyzn. Czy jednak atak skierowany w ich autorw nie zaszkodzi rwnie wodnej mapie? Czy bronic si nie deprecjonowali koncepcji, tylko dlatego, e zostaa ona wykorzystana do ataku na nich?

Dla polskiego czytelnika Pochodzenie kobiety jest niezwykle cenn pozycj, bowiem po upywie niemal p wieku od ogoszenia koncepcji o wodnym pochodzeniu czowieka moe on w kocu zapozna si z pen argumentacj, jaka za ni stoi, a nie jedynie z omwieniami prezentowanymi w formie ciekawostek, lub czym zaszufladkowanym jako nieszkodliwe dziwactwo. Z drugiej strony ksika moe da pewne wyobraenie, jak ksztatowana bya myl ewolucyjna, od zawsze chyba uwikana w ideologie. Jeli natomiast komu dokuczy jzyk autorki, to warto wzi pod uwag i to, e by moe wanie dziki takiej postawie autorki, hipoteza o wodnym pochodzeniu czowieka, dzisiaj czciej przyjmujca form hipotezy o przybrzenym pochodzeniu czowieka, zostaa uratowana przed zbyt pochopnym umieszczeniem jej poza krgiem nauki. Dzisiaj, kiedy w Polsce odywaj dyskusje o ewolucji, nierzadko uwikane w polityczne matactwa i ideologie, Pochodzenie kobiety moe by ksik, ktra nie tylko t dyskusj oywi, ale i skieruje j we waciwym kierunku.

Linki do stron o dr T. Witkowskim i wydawnictwie Moderator

 
Copyright © 2019 by Małgorzata Danicka-Kosut. All Rights Reserved.
Designed by Łysa Panda. All Rights Reserved.